Landelijke Werkgroep Gemeentecontacten
Nederland - Polen en Tsjechië

welkom | informatie | gemeentecontacten | kerkdienst | Polen/Tsjechiëdag | Gazeta | liederen | archief | contact

Polen- en Tsjechiëdag in Zutphen - 21 maart 2015 (verslag)

Deze dag is voorbereid door de werkgroep Zutphen - Dzialdowo-Lidzbark. De dag werd gehouden in de Evangelisch Luthersekerk - Beukerstraat 10 in Zutphen.
Van verschillende werkgroepen met een kerkelijk contact in Polen of in Tsjechië waren vertegenwoordigers. Totaal waren er ± 40 gasten.

Thema van deze dag:
‘kerk zijn in een wereld vol spanning en de spanningen daarover in Polen/Tsjechië’.

De sprekers van deze dag zijn:
Peter Morée, docent kerkgeschiedenis aan de Theologische faculteit van de Karel Universiteit in Praag
Rafael Tarnagórski, jurist, gespecialiseerd in internationaal recht, woont in Polen.



Na het zingen van lied 513 – God heeft het eerste woord - opent ds Johan Beks, voorzitter van de Landelijke werkgroep (LWG) kerkelijke contacten Nederland * Polen & Tsjechië deze landelijke contactdag.
Johan Beks herinnert aan het onderwerp dat vorig jaar op de landelijke contactdag in Dieren aan de orde was, de gemeente opbouw en de taken/rol van de predikant, de kerkenraad en de gemeenteleden. Nu is het thema: kerk zijn in een land met oorlogsdreigingen aan de landsgrenzen.
Vervolgens maakt hij enkele ‘huishoudelijke mededelingen’:
* Fred Stellingwerf, lid van het bestuur van de LWG is wegens ziekte verhinderd vandaag aanwezig te zijn.
* Marta Kubala lid van de Lutherse gemeente in Utrecht is sinds kort lid van het bestuur van de LWG. Zij verzorgt o.a. de organisatie van de Poolse Lutherse kerkdiensten in Utrecht. Op dit moment zijn er 3 Poolse kerkdiensten in Utrecht gehouden. Op 12 april a.s. is de volgende dienst.
Voor de zomervakantie zal worden geëvalueerd of voortzetting van deze diensten, gelet op het aantal Poolse bezoekers verantwoord en financieel mogelijk is.
* Het Landelijk bureau Kerk-in-Actie die tot nu toe jaarlijks aan de LWG een subsidie vertrekt heeft meegedeeld dat m.i.v. 2017 niet meer op subsidie gerekend kan worden. Dat betekent dat het bestuur moeten bekijken of de landelijke Polen & Tsjechië dagen nog wel gehouden kunnen worden en/of het magazin Gazeta nog kan verschijnen.



Hierna geeft hij het woord aan Peter Morée.
Pater Morée zal aan de hand van sheets de rol en de plaats van de Protestantse kerken bespreken gezien in het licht van de Tsjechische internationale politiek.
Zijn uitgangspunt is :
de verschillen tussen Tsjechië en Nederland ten aanzien van de kijk op Europa :
Nederland is een land aan de zee, een land met in het verleden een koloniale mogendheid en heeft daardoor een Atlantische oriëntatie. Het land had redelijk constante grenzen en de vijand was ….. Engeland.
Tsjechië was georiënteerd op centraal Europa - had geen koloniale gebieden en kende heel veel verschillende landsgrenzen. Die ontwikkeling heeft niet geleid tot een stabiele eenheid in de natie. Het werd een land waar dikwijls de draak werd gestoken met de machthebbers .

In de 20e eeuw hadden twee stromingen o.l.v. Havel en Klaus invloed op de landspolitiek:

Václav Havel (1936-2011)
Havel kwam uit een rijke Tsjechische familie en werd om die reden gediscrimineerd door het communistische regime. Hij ontwikkelde zich tot een begenadigd toneelschrijver en essayist die zich in dissidente kringen begaf en zich ontpopte tot één van de belangrijkste woordvoerders van de intellectuele oppositie tegen het communistische regime.
Samen met enkele geestverwanten richtte Havel in 1977 de Mensenrechten-organisatie Charta 77  op. Havel legde het accent op de mensenrechten en benadrukt het belang van aansluiting bij Europa en de Europese sociale waarden als beschavingsmodel van de wereld. Na de val van het communisme wordt Havel in 1989 president van Tsjechoslowakije. Toen Tsjechië en Slowakije op 1 januari 1993 uit elkaar gingen, werd hij president van Tsjechië.
Hij legde die functie na twee termijnen in 2003 neer.

Václav Klaus - (1941)
Klaus is econoom en voorstander van een sterke binnenlandse politiek met het accent op markt economie zonder sociale markt economische elementen. Gevolg : weinig wetten, mogelijkheid tot veel corruptie. Hij maakte zich sterk voor de aansluiting bij de Europese Unie en de NAVO. Europese samenwerking en integratie op handelsvlak wijst hij niet af.
Maar tegelijkertijd is hij is eurosceptisch. In een toespraak voor het Europees Parlement vergeleek hij die organisatie en de Europese Unie met de Sovjet-Unie omdat Brussel de individuele en politieke vrijheid wil inperken. De EU moet een marginale rol krijgen.
In 2003 werd Klaus als opvolger van Vaclav Havel gekozen tot president. In 2013 werd Klaus als president opgevolgd door Miloš Zeman.
Klaus en Zeman zien in Rusland een betrouwbare bondgenoot.
Het ingrijpen van de Russen op de Krim is volgens hen gerechtvaardigd omdat de Russisch sprekende minderheid daar werd onderdrukt. Nu Rusland aangeeft dat er geen Russische soldaten in Oekraïne zijn, moet dat worden geloofd. De onrust op d Krim wordt volgens hen dan ook veroorzaakt door USA.

De Protestanten in Tsjechië zijn voor het grootste deel lid van Evangelische Broedergemeente (EBG) waarvan de leden ook wel de Hernhutters of de Moravische broeders worden genoemd, Deze EBG heeft in Tsjechië ± 90.000 leden. Daarnaast zijn er nog een aantal protestantse stromingen die gezamenlijk ± 30.000 leden hebben.
Zij onderhouden een speciale band met de Tsjechische sprekende Protestanten in Oekraïne.
De EGB ondersteunt het Europese beleid zoals dit door Václav Havel werd nagestreefd.
De protestanten in Tsjechië kiezen voor integratie in de EU en zijn tegen de ‘Rusland-freundlichkeit’. Zij zijn daarmee geen aanhangers van de politieke lijn van de huidige president Zeman. In 2013 werd Miloš Zeman president van Tsjechië. Tot 2014 waren twee topambtenaren van het ministerie van Buitenlandse Zaken belijdend lid van de EBG.
Onduidelijk is of hun vertrek één jaar na het aantreden van Zeman te maken heeft met een ‘Rusland-freundlich-beleid’ van de nieuwe president dat duidelijk anders is dan de beleidslijn van de EBG.





Na een korte pauze hield Rafael Tarnógarski een inleiding over het thema:

Polen en Oekraïne: een paar gedachten over hun relatie.

1. Buurlanden zien elkaar vaak vanuit historisch perspectief. Dit geldt ook voor Oekraïne met wie de Polen eeuwenlang een staat vormden. Het complexe karakter van de Pools-Oekraïense betrekkingen wordt nog moeilijker gemaakt door de gebeurtenissen tijdens de 2e Wereldoorlog. De Poolse herinneringen aan de oorlog en aan de periode na de oorlog met betrekking tot de Oekraïners is wat nu genoemd zou worden een etnische zuivering en de moord op Polen ( in Wolhynia) .
Deze zaak wordt verder gecompliceerd doordat tijdens het communistisch bewind het onderwerp niet bespreekbaar was en er geen onderzoek naar verricht mocht worden. De kennis werd enkel mondeling doorgegeven door degenen die zich deze dingen herinnerden. Oekraine was toen een republiek binnen de Sowjet Unie en Polen een satellietstaat van de Sowjet Unie.

Geschat wordt dat ongeveer 60.000 etnische Polen door Oekraïners werden gedood in de door Duitse Nazi’s bezette regio Volhynia. Deze aanvallen werden georkestreerd door het Oekraïense opstandelingen leger (UPA), een nationalistische guerrilla strijdkracht, die Oekraïense onafhankelijkheid wenste.       (cursief gedeelte toevoeging door JK.)

Het verbod om de gebeurtenissen te bespreken en/of te onderzoeken gold dus voor beide landen. Na de oorlog in de actie Vistula bond het Poolse leger onder leiding van generaal Swierczewski de strijd aan tegen de UPA en werden de Oekraïners verdreven uit het Zuid Oosten van Polen. Bij deze actie zijn duizenden mensen omgekomen.
Sommige schoolboeken in Polen - verplichte lectuur - versterkten het stereotype beeld van de Oekraïners als oorlogsmisdadigers. Veel jonge mensen leerden op die manier dat het doel van de Oekraïense opstandelingen leger (UPA) de moord op veel Poolse burgers was geweest. Die conclusie was niet geheel zonder reden, maar het was slechts een deel van het verhaal.

2. De Pools-Oekraïense betrekkingen bestaan al vele eeuwen. De aanzet daarvoor was de inname van het Rijk van Kiev door het Groothertogdom Litouwen in 1362. Slechts enkele jaren later, in 1368 worden Polen en Litouwen samengevoegd in een Gemenebest als gevolg van het huwelijk tussen de grootvorst van Litouwen en de kroonprinses van Polen. Het doel van dit huwelijk was Polen en Litouwen te verenigen tot een sterk blok, dat zich zou kunnen verdedigen tegen de dreiging van de Duitse Orde die de gehele Oostzeekust beheerste.
Het Pools-Litouwse Gemenebest was tussen 1386 en 1772 qua oppervlakte een van de grootste rijken van Europa, dat zich uitstrekt vanaf de Oostzee tot aan de Zwarte Zee, met het huidige Wit-Rusland en grote delen van het huidige Oekraïne binnen zijn grenzen.
Als gevolg van verschillende interne en externe problemen wordt het Pools-Litouwse Gemenebest steeds meer onderhevig aan invloeden van buitenaf, vooral van Rusland. Deze periode is door Sienkiewicz beschreven in zijn beroemde roman "Met vuur en zwaard" waarin hij de opstand beschrijft van de leider van de kozakken Khmelnytsky tegen het Pools -Litouwse Rijk. De kozakken die een semi-autonoom gebied bewoonden waren als huurlingen in dienst van het Pools-Litouwse leger. Deze opstand waarbij veel Polen omkwamen werd van Poolse zijde als verraad beschouwd. Ten gevolge van deze opstand werd de invloed van Rusland in dit gebied vergroot.
Het is een van de factoren die van invloed geweest zijn op opdeling van Polen en het uiteindelijk verdwijnen van een onafhankelijk Polen gedurende 123 jaar.
In 1795 is het Pools-Litouwse Gemenebest uiteen gevallen als gevolg van een van de zgn. Poolse Delingen. Oostenrijk, Pruisen en Rusland verdeelden onder elkaar het grondgebied van het Pools-Litouwse Gemenebest.

3. Het interbellum heeft geleid tot een onafhankelijk Polen, terwijl Oekraïne geen zelfstandige staat was, maar verdeeld werd tussen Polen en de Sovjet-Unie. Dit leidde tot een verslechtering van de Pools-Oekraïense relaties, en zou leiden tot een opleving van etnische spanningen tijdens en onmiddellijk na de Tweede Wereldoorlog. Bloedbaden op Polen in Volhynia en de militaire operatie Vistula zijn de meest beruchte. (zie ook punt 1).

4. De situatie verandert als gevolg van de val van het communisme. In 1990 komen Polen en Oekraïne overeen dat geen van beide landen territoriale aanspraken tegen de ander heeft en deze ook niet in de toekomst zal opeisen.
Beide landen beloven de rechten van nationale minderheden op hun grondgebied te eerbiedigen en de situatie van minderheden in hun landen te verbeteren. De ondersteuning voor Oekraïense soevereiniteit is uitgegroeid tot een belangrijk onderdeel van het Poolse buitenlandse beleid. Polen ondersteunt sterk de vreedzame en democratische verklaring van de Oranjerevolutie in Oekraïne in 2004 en steunt de samenwerking tussen de NAVO en Oekraïne evenals de inspanningen van Oekraïne die moeten leiden tot toetreden tot de Europese Unie.
De Poolse regering heeft campagne gevoerd voor toelating van Oekraïne tot de Europese Unie en steunt de sancties tegen Rusland als gevolg van de Russische acties in Oekraïne. Polen heeft verklaard dat het de annexatie van de Krim door Rusland niet erkent en het zogenaamde aanbod van Rusland om te komen tot een opdeling van Oekraïne tussen Polen en Rusland heeft het verworpen.

5. De Russische interventie in Oekraïne heeft geleid tot verkoeling van de betrekkingen tussen de Russisch-Orthodoxe kerk en Katholieke kerk . De perceptie van de Orthodoxe Kerk als "het ideologische departement"van het Kremlin is in het Westen wel bekend. De laatste paar jaar waren de relaties tussen de Orthodoxe Kerk en het Vatikaan verbeterd. Dit als gevolg van de politieke berekeningen van het Kremlin. Een teken dat deze relatie recent sterk zijn verslechterd is de verklaring van metropoliet Illarion in maart 2014 waarin hij het Vatikaan ervan beschuldigde de spanning onder de orthoxen in de Oekraine op te voeren.. Hij legde de schuld voor het conflict in de Oekraine volledig bij de Grieks -Orthodoxe Kerk. Deze kerk is verbonden met de Kerk van Rome.
In Kiev zetelen drie Orthodoxe kerkleiders.:
De Russisch-Orthodoxe metropoliet. Deze kerkvorst valt onder het patriarchaat van Rusland.
De Grieks-Orthodoxe patriarch is het hoofd van de orthodoxe kerk in het westen van Oekraïne. Het is een Oosters-katholieke kerk verbonden met de Rooms-katholieke Kerk en erkent het gezag van de paus. De Kerk volgt de Byzantijnse ritus en de liturgische taal is het Oekraïens. De priesters in de Grieks-orthodoxe kerk mogen wel trouwen, maar de bisschoppen in die kerken mogen dat niet,
Oekraïens-Orthodoxe patriarch is het hoofd van de orthodoxe kerk in het noorden en zuid-oosten van Oekraïne. Deze kerk wordt niet erkend door de Russchisch-Orthodoxe kerk omdat deze kerk ontstond als gevolg van de breuk met de Russisch-orthodoxe Kerk.

De Patriarch in Moskou ondersteunt de politiek van Poetin die de schuld aan de onrust en angst in Oekraïne toeschrijft aan ‘het westen’ en ‘het Vaticaan’. Om die reden liet de Patriarch in Moskou in maart 2014 weten dat hij niet zal meewerken aan ontmoetingen met paus Franciscus.
De Rooms Katholieke kerk en de Lutherse kerk in Polen willen geen politiek standpunt innemen t.a.v. de ‘schuldvraag’ van de onrust en angst in Oekraïne, Zij willen humanitaire hulp verlenen.

6. De Russische annexatie van de Krim en de Russisch ondersteuning van de militanten in de zogenaamde separatistische republieken van Donetsk en Loehansk hebben geleid tot een situatie waarin de regering in Kiev -een stad van groot belang voor de Russische kerk sinds zijn tijd als de bakermat van Oosters christendom- zich tot doel heeft gesteld, de invloed van het Kremlin te reduceren. Aan de andere kant, geeft de confronterende houding in het Oekraïense conflict aan dat Rusland’s huidige doel is om Oekraïne te destabiliseren.

7. Poolse Lutheranen vragen om gebeden voor Oekraïne. De bisschop van deze kerk heeft een oproep tot vrede en gebed voor Oekraïne gedaan in een verklaring van 22 februari 2014:
"In deze moeilijke tijd voor onze zusters en broeders in Oekraïne, vraag ik de Poolse Lutheranen om te bidden voor Oekraïne. Laten we bidden tot God en vragen om inzicht te geven aan de besluitvormers. Laten wij bidden voor vrede in Oekraïne".

8. De verhouding van de Rooms katholieke kerk in Polen met de Protestantse kerken in dat land is wisselend. Ooit vochten zij samen tegen het communisme. Maar nu is er weinig inhoudelijk contact tussen beide kerken. Uitspraken van paus Franciscus t.a.v. ‘bezit’ zijn onder de bisschoppen in Polen slecht gevallen.
De Protestantse kerken in Polen zijn relatief vrij klein. Zij hebben op dit moment wel contact met de kleine Lutherse kerk in Oekraïne. Met name met die in Odessa.
De bevolking in Polen en daarmee ook de kerken zijn bang dat Polen het volgende ‘slachtoffer’ zal worden van de destabiliserings politiek van Poetin. 85% van de Poolse bevolking is vanwege het gezamenlijke verleden pro-Oekraïne en 15 % tegen Rusland.
Om voorbereid te zijn op eventuele acties in Polen zijn er al meerdere (ondergrondse) voorbereidingen getroffen.

Het middag programma werd gevuld met informatie vanen door de plaatselijke werkgroepen. Zij vertelden over hun contacten in het afgelopen jaar en de plannen voor de toekomst.